เนื้อหา

สำมะโนไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5

spk63-22-01-2563

          สยามเริ่มทำสำมะโนเป็นระบบทันสมัยอย่างฝรั่งในปลายรัชกาลที่ 5 โดยการเก็บข้อมูลที่ถือว่าเป็นการทำสำมะโนประชากรครั้งแรกของประเทศไทยคือในปี พ.ศ. 2452 และได้ดำเนินการจัดทำเรื่อยมจนถึงปัจจุบัน ทว่าคำว่าสำมะโนไม่ได้ไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 แต่เป็นคำเก่าสืบได้ถึงยุคอยุธยาซึ่งยังไม่อาจระบุที่มาได้แน่ชัด บ้างว่ามีที่มาจากคำว่า “สมณะครัว” อันเป็นการสำรวจบุคคลที่อาศัยวัด คำนี้ปรากฏในสมัยพระนารายณ์มหาราช (พ.ศ. 2174 – 2231) สมณะครัวคือคำเรียกอีกอย่างของคำว่า เลกวัด อันหมายถึง คนงานประจำวัด ซึ่งพระะเจ้าแผ่นดินพระราชทานให้แก่วัดเพื่อช่วยงานในวัด เช่น ก่อสร้าง ทำควาสะอาดเลกวัดนี้ได้ยกเว้นไม่ต้องถูกเกณฑ์ไปเป็นไพร่หลวงหรือทหาร เนื่องจากสมัยหลังมีชายฉกรรจ์หลีบหนีมาเป็นสมณะครัวกันมาก ทางการจึงสำรวจและจัดทำบัญชีเอาไว้ และต่อมาได้ยกเลิกเลกวัดหรือสมณะครัวนี้ในสมัยราชกาลที่ 5

          แม้สมณะครัวจะมีการจัดทำบัญชีเช่นกัน แต่สำมะโนยังเป็นคำศัพท์ที่มีใช้เก่าแก่กว่ายุคพระนารายณ์มหาราชเสียอีก จากหลักฐานในกฎหมายตราสามดวงแห่งยุครัตนโกสินทร์ มีความปรากฏว่า สำมะโนที่เก่าแก่ที่สุดเกิดขึ้นในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 (พ.ศ. 2070) ดังกล่าวว่า “แลให้เจ้าหมู่ฝ่ายทหารพลเรือนทั้งปวงเร่งพิจารณาหาบ่าวไพร่จงทุกหมู่ ทุกกรมแล้วให้ยื่นเถบียรหางว่าวขึ้นไว้ให้แก่พระสัสดีซ้ายขวาให้สิ้นเชิงอย่าให้หลงเหลืออยู่ได้ถ้าสืบไปเมื่อน่าเจ้าหมู่ใด ๆ เจ้ากรมใด ๆ เอาไพร่หมู่ เอาหมายหมู่ ลูกหลานหมู่ มาพิจารณาถามสำมะโนครัว....”

          ทั้งนี้ยังมีคำต่างชาติที่มีความหมายใกล้เคียงสำมะโนคำหนึ่ง คือ “มินโน” เป็นคำจีนฮกเกี้ยน หมายถึง บัญชีราษฎร ในยุคนั้นชาวจีนเรียกไทยว่า เสียมล่อก๊ก หมายถึง แดนสุพรรณภูมิและละโว้ ต่อมาจึงเรียกสั้น ๆ ว่า เสียมก๊ก จึงเป็นไปได้ว่าสำมะโนอาจมาจากคำว่า “เสียมมินโน” อันหมายถึง บัญชีราษฎรเสียมก๊ก มินโนของจีนนั้นได้ทำอย่างละเอียดมาตั้งแต่ยุคราชวงศ์ช้องเหนือ (พ.ศ. 1503 – 1670) ต่อมาในยุคราชวงศ์หมิง (พ.ศ. 1911- 2187) ก็ได้จัดทำมินโนเพื่อทำทะเบียนราษฎรในยามปกติและยามศึกสงคราม เพื่อกะเกณฑ์ผู้คนไปเป็นทหารออกรบ โดยลักษณะการจัดทำบัญชีเช่นนี้ได้มีมาตั้งแต่ปฐมจักรพรรดิราชวงศ์หมิงและได้จัดทำเช่นนี้เรื่อยมา ราชสำนักหมิงมีการติดต่อค้าขายเจริญสัมพันธไมตรีกับราชสำนักอยุธยามาตลอด โดยชาวจีนที่เข้ามารับราชการในไทยเวลานั้นเป็นชาวฮกเกี้ยน จึงอาจเป็นไปได้ว่า จะเป็นคำที่บันทึกโดยมีการออกเสียงเพี้ยนไป เช่นเดียวกับสำเภา ที่มาจาก ซำผัง แปลว่า เรือสามกระโดง

          ไม่ว่าข้อสรุปจะเป็นเช่นไร ก็นับว่า สำนักงานสถิติแห่งชาติได้สืบสานงานหลวงที่มีมาหลายร้อยปี งานสำมะโนอันยาวนานนี้

ที่มา: สารสถิติ สำนักงานสถิติแห่งชาติ ปีที่ 30 ฉบับที่ 2 เดือนเมษยายน - มิถุนายน 2562